weblog

Met Lena lena in Japan

18 mei 2020

Het is de tweede keer dat ik naar Japan ga. In 1984 was ik een half jaar in Sendai en Tokyo om houtsnede en kalligrafie te beoefenen. In dezelfde periode werd in Amsterdam, bij uitgeverij Querido, gewerkt aan de voorbereiding van de publicatie van mijn debuut De avonturen van Lena lena. Terwijl ik oefende met mijn penseel en guts, dacht ik vaak aan Lena lena, of het allemaal zou lukken met dat boek. Ze hebben iets met elkaar, die twee, Lena lena en Japan.

De avonturen van Lena lena kwam in 1986 uit, ontving de Gouden Griffel in 1987 en verscheen in 1989 in Japan bij uitgeverij Libro, in een vertaling van Etsuko Nozaka. Etsuko is een soort ambassadeur van het Nederlandse prenten- en kinderboek in Japan. Ze heeft al vele boeken vertaald en onder de aandacht gebracht bij Japanse lezers.

33 jaar later, in 2019, is het boek door Sakuhokusha publishers opnieuw uitgegeven, met wat kleine aanpassingen in de vertaling van Etsuko Nozaka. Op uitnodiging van Sakuhokusha publishers reisde ik in de zomer van 2019 naar Japan, om de nieuwe uitgave met lezingen, workshops en signeersessies te promoten.

De avonturen van Lena lena (1986)

Een reden voor de heruitgave, volgens redactrice Minako Matsuzaki, is dat er vraag is naar het boek. Een (kleine) schare fans, die het als kind of volwassene hebben gelezen, wil het graag hebben; voor zichzelf, vanwege de herinnering, of voor bijvoorbeeld een kleinkind. Een reden voor de vraag naar het boek, is dat de verhalen van Lena lena kinderen stimuleren om op onderzoek uit te gaan, om de wereld om zich heen en zichzelf te ontdekken. In Japan is het boek, net als in Nederland, niet meer verkrijgbaar.

Lena lena, 2019

In Nederland krijg ik ieder jaar wel een paar e-mails met de vraag of het boek te koop is om dezelfde reden. Het voelt wel een beetje vreemd om een boek dat ik maakte op mijn 25e te promoten. Maar Lena lena zelf is niet ouder geworden. Ze is, merk ik aan de reacties van enthousiaste vrouwen (ja, vooral jonge vrouwen), ouders en kinderen die ik ontmoet, tijdloos en springlevend.

Het tijdstip van de publicatie van Lena lena en mijn reis naar Japan vallen samen met de Bologna Illustrators Exhibition 2019 in het Itabashi Art Museum in Tokyo. De tentoonstelling toont het werk van illustratoren die mee hebben gedaan aan de Illustrators Exhibition wedstrijd, die ieder jaar georganiseerd wordt door de Bologna Children’s Book Fair in Italië.

Als jurylid van de editie in 2019 was ik medeverantwoordelijk voor de selectie van het werk dat nu in het Itabashi Art Museum in Tokyo getoond wordt en daarna verder reist naar China, Canada en de VS. (2.000 inzendingen uit zo’n 70 landen, 16.000 illustraties, 75 die meedoen aan de tentoonstelling, en uiteindelijk 1 winnaar, die een boek mag maken). In Nederland is deze wedstrijd niet zo bekend onder illustratoren, in Japan zeer zeker wel. Ik zag dan ook wat Japanse illustratoren terug als deelnemer aan de workshops die ik gaf in het museum.

Mijn aankomst in Tokyo verliep dit keer heel anders dan in 1984, toen ik midden in de nacht in plaats van in het centrum van Tokyo, verloren uitstapte op een desolaat perron in Yokohama, een stad ten zuiden van Tokyo (de bordjes waren toen nog niet in het Engels). Nu had ik instructies om op Narita de limousine-bus naar het Metropolitan hotel in Ikebukuro te nemen, waar ik werd ontvangen door Etsuko Nozaka en Minako Matsuzaki.Vandaar nam ik een taxi naar Senkawa, een rustige, groene wijk ten westen van Ikebukuro. Daar staat het grote huis van Fumiko Suzuki, een vriendin van Etsuko, met keuken, tuin, balkon en bad, waar ik de komende week logeer. Een dag wennen aan het tijdsverschil en dan begint de Lena lena-tour.

Zondagochtend reis ik samen met Ayami Moriizumi, mijn vertaalster de komende dagen, naar het Itabashi Art Museum, waar ik twee workshops ga geven aan kinderen in de leeftijd van 3 tot 10 jaar met hun ouders. Het is een groep van ongeveer 20 personen in de ochtend een evengrote groep in de middag.

De opdracht is om - geïnspireerd op de lange staart en ledematen van Lena lena - een voorwerp, mens of dier te maken met papier, lijm, touw, splitpennen en tekenmateriaal, waar ook iets aan kan bewegen. De resultaten vallen me niet tegen; gekke, grappige en kleurige papieren knutsels sieren de wand van het museum aan het eind van de ochtend. Ouders en kinderen werken heel geconcentreerd. Het valt op hoe goed kleine kinderen overweg kunnen met een schaar (dat komt doordat ze al heel jong met stokjes leren eten). De kinderen zijn vrij in hun fantasie en, ook opvallend, tijdens de workshop is er geen kind dat zeurt, huilt of niet mee wil doen. En dat 2 uur lang zonder pauze. Na de workshop het fotomoment, dat plaatsvindt na ieder evenement, en dan signeren van Lena lena en van Bokje, een boek van mijn hand dat een tijd geleden (2006) ook in het Japans onder de titel Bokke werd uitgegeven.

Het werk met elkaar bekijken na de workshop in het museum

De volgende dag ben ik weer in het Itabashi museum, maar dan voor een workshop met jonge illustratoren - professionals en amateurs. ‘s Ochtends geef ik de workshop ‘Playing while drawing or the other way round’. De workshop is erop gericht om uit het planmatige, het van te voren bedachte los te komen.

Workshop ‘Playing while drawing or the other way round’.

Workshop ‘Playing while drawing or the other way round’.

In de ochtend maken ze een ‘zine’. ‘s Middags wordt er een boek gemaakt, gebaseerd op 2 verhalen; een verhaal van jezelf en een verhaal van een ander uit de groep, die je vermengt tot 1 verhaal. Er wordt geconcentreerd en hard gewerkt, met verrassende, mooie, originele en bijzondere resultaten. Allen hebben aan het eind van de dag een zine en een boek.

Alle illustratoren met hun werk na de workshop.

Als afsluiting van deze twee dagen nodigt Kiyoko Matsuoka, conservator van het museum, ons uit om met de hele club van de organisatie te gaan eten op z’n Okinawa’s. Wat we daar gegeten hebben weet ik niet precies. Ontzettend lekker in ieder geval: vreemd vlees en bittere groentes.

De volgende dag ga ik met Etsuko Nozaka naar de International Library of Children’s Literature, in het Ueno Onshi park. Een hermetisch, modern gebouw, waarin een gigantische collectie van kinderboeken uit de hele wereld als een schat bewaard wordt voor conservering, onderzoek, tentoonstellingen, leesbevordering enzovoort. Grappig dat in deze boekenbunker ook een Nederlands afdelinkje bestaat, waar ik mezelf vind naast de anderen, ergens in de buurt van Estland. Na dit bezoek heb ik een ontmoeting bij uitgeverij Fukuinkan Shoten publishers in de wijk Honkomagome, met editor Rie Takagi en chief editor Taro Tagaya. Rie zou graag willen dat ik een boek maak voor heel jonge kinderen. De reden dat ze mij dit vraagt, legt ze uit, heeft te maken met een behoefte aan verhalen die kinderen uitdagen zichzelf en de wereld te ontdekken op een manier zoals Lena lena dat graag doet: peuren, wriemelen, voelen, likken, aaien enzovoort. Eigenlijk dezelfde reden als de aanleiding voor de heruitgave. Ik heb er wel oren naar; de vraag ligt me wel. Na alweer een heerlijke Japanse lunch, met Rie en Etsuko, reizen we met de metro naar de andere kant van Tokyo, naar Minato-Kitaaoyama, waar ik boeken signeer in een grote kinderboekhandel. Dat doen we vaker deze week: dan hier dan daar, van metro naar metro, kriskras door Tokyo, Yokohama, langs grote boekwinkels en kleine intieme bibliotheken, voor lezingen, ontmoetingen, buigingen, handtekeningen, visitekaartjes, cadeautjes en lekker eten.

Een lezing in Yokohama.

Ook reizen we naar Nagoya met de Shinkansen. In de Wing Aichi, een wolkenkrabber naast het station, geef ik een lezing in een snikheet lokaal ergens hoog in de wolken. Ik lees in het Nederlands en Etsuko leest het dan nog eens in het Japans. Ik vertel over de boeken die mij inspireren, over het fysieke, het absurde in Lena lena en andere boeken, over letters en handschrift. Minako is er ook steeds bij, met een stapel boeken om te signeren. De toehoorders zijn vaak voor 98% vrouwen, die iets doen in het bibliotheekwezen of in het onderwijs, of op een andere manier iets te maken hebben met (kinder)boeken. In Nagoya zitten de leden van de Kamishibai-groep waar Etsuko mee optreedt in het publiek, die ons uitnodigen voor een traditionele Nagoyese lunch, met bijvoorbeeld een dennenaald met daaraan een gefermenteerde kers, of zoiets.

Vrijdag geef ik een workshop in de Mejiro bibliotheek in de wijk Toshima. Het is een gevarieerd publiek, van kleuter tot pensionado en alles daar tussenin. Ze dansen al tekenend (de directeur van de bibliotheek, in strak blauw pak, danst en tekent ook mee) of in moeilijke houdingen. Ze maken een klein vouwboek, gebaseerd op twee verhalen, een treurig en een mooi verhaal en schrijven er een korte tekst of gedicht bij. Ik ben geroerd door het resultaat. Dit was een mooie middag.

In de Mejiro bieb, met alle leeftijden dansen en tekenen.

’s Avonds is er een interview met Yuichi Kimura - in Japan een bekende kinderboekenschrijver - voor de radio, in een programma waar Yuichi zelf de bedenker van is, in de wijk Meguro-gohongi. Het interview is van te voren uitgewerkt, dus alles loopt, zoals eigenlijk voortdurend, op rolletjes. Daardoor kreeg ik het ook wel eens benauwd, of kwam dat misschien door de hitte van de zomer? Maar het is een geslaagde avond met een enthousiast en jong publiek, dat een seminar volgt bij Etsuko over jeugdliteratuur.

De volgende avond is er een event in het Bookhouse Café in de wijk Jimbocho. Minako heeft alles perfect voorbereid voor de deelnemers aan de workshop, allemaal volwassenen overigens. Ze krijgen een zakje, waarin kleine cadeautjes, snoep, papier en potlood zitten. We maken een boekje gebaseerd op een eigen Lena lena herinnering. De Google-vertaling van het thema: ‘Why do not you Rena rena in everyone.’

Bookhouse cafe. Vlnr: Etsuko Nozaka, grafisch vormgeefster Mina Sakato, kalligraaf Tomoko Hirasawa, redactrice Minako Matsuzaki.

Hier eindigt mijn Lena lena tour bijna. Maar op de een-na-laatste dag heb ik nog een ongewone ontmoeting: een lunch met Prinses Akishino in de Akasaka Imperial Gardens in Tokyo. Eerder dat jaar ontmoette ik haar tijdens een bezoek in het Kinderboekenmuseum in Den Haag. Zij heeft een speciale belangstelling voor kinderboeken. Tijdens deze ontmoeting in Tokyo vertelt Prinses Kiko mij over een bijzondere traditie, omdat ik daar nogal nieuwsgierig naar was, toen in Den Haag: de keizer geeft zijn familie iedere maand de opdracht een tanka gedicht te schrijven over een bepaald thema. Een tanka telt vijf regels van vijf, zeven, vijf, zeven en zeven lettergrepen. Iedere maand worden deze gedichten voorgelezen op de nationale tv door een speciale keizerlijke voorlezer. Mooi.

Tanka voor Nieuwjaar, met het thema ‘Licht’.

Dan wacht ons nog een afscheidsmaal in mijn logeerhuis met fijn gezelschap, zelfgekookt eten, Japanse wijn en een optreden van Etsuko en Fumiko met de Kamishibai, om de Lena lena tour af te sluiten.

Minako maakt poffertjes met inktvis, rechts Fumiko, links Miho Sakato

Ik dank iedereen heel hartelijk, in het bijzonder Etsuko Nozaka, Minako Matsuzaki, Isao Miyamoto, uitgever Sakuhokusha, Tomoko Hirasawa, de mensen van het Itabashi Art Museum, conservator Kiyoko Matsuoka, Ayami Moriizumi, mijn hospita Fumiko Suzuki, mijn zoon Jannes, die mij vergezelde, prinses Akishinomiya, en alle anderen die ik ontmoet heb tijdens mijn verblijf. Dank ook aan het Letterenfonds die deze reis financieel mogelijk heeft gemaakt, door het vliegticket te subsidiëren.

Meer informatie

Schrijver

Harriët van Reek

Harriët van Reek (1957) debuteerde in 1986 met het prentenboek De Avonturen van Lena lena, dat in 1987 de Gouden griffel won. Daarna volgden nog een handvol prentenboeken, die verschillende prijzen kregen, waaronder de Gouden penseel voor Lettersoep (2016). Daarnaast is zij docente aan de afdeling illustratie van ArtEZ Hogeschool van de kunsten en maakt ze beeldend werk onder de naam ‘van Reek & Ten Bosch Banketje’. www.harrietvanreek.nl www.banketje.nl

Bekijk alle weblogs van Harriët van Reek