weblog

Geen literatuur zonder vrijheid

30 november 2012

Meer dan zeshonderd Turkse en internationale professionals bezochten de 31ste editie van de Tüyap International Istanbul Book Fair, die dit jaar meer dan 450.000 bezoekers trok. Het beursthema was braaf – ‘My Childhood is my Homeland’ – maar de roerige opening stond vooral in het teken van politiek en vrijheid van meningsuiting.

Honderden genodigden – uitgevers, journalisten en fotografen, lokale en nationale bestuurders en de internationale gasten van de boekenbeurs – volgden op zaterdag 17 november de toespraken van de openingsceremonie. Het thema van dit jaar, ‘Mijn kindertijd is mijn thuisland’ deed vermoeden dat het er vriendelijk en beleefd aan toe zou gaan, maar niets bleek minder waar. De voorzitter van de boekenbeurs, Dogan Hızlan, nam de gelegenheid te baat om de aanwezigen er onmiddellijk en op felle toon op te wijzen dat er nog altijd bijna tachtig journalisten en uitgevers in Turkije gevangen zitten. In geen enkel land ter wereld is dat aantal zo hoog – een treurig record. De meeste van hen zitten al maanden, en soms jaren gevangen, in afwachting van hun rechtszaak. Hun voorarrest wordt eenvoudig eindeloos gerekt. De wet tegen terrorisme wordt, constateerde Hızlan, misbruikt om de vrijheid van meningsuiting te beknotten.

Applaus van alle uitgevers en journalisten, achter in de zaal. De eerste tien rijen, waar de bestuurders en politici zaten, hielden zich muisstil.

De voorzitter van PEN International, John Ralston Saul, deed er nog een schepje boven op. ‘Deze mensen,’ zei hij, ‘moeten vandaag nog worden vrijgelaten. Niet morgen pas, niet volgende week. Dit is geen theoretische kwestie waar we nog een tijdje over na moeten denken, nee,’ betoogde hij, ‘de zaak ligt kinderlijk eenvoudig: ze zijn ten onrechte gevangen gezet en moeten onverwijld worden vrijgelaten.’ Waarschuwend voegde hij eraan toe dat literatuur en vrijheid van meningsuiting niet in elkaars verlengde liggen, maar onlosmakelijk verbonden zijn; literatuur kan niet bestaan zonder vrijheid van meningsuiting.

Weer luid applaus van de achterste helft van de zaal. De voorste rijen schoven wat ongemakkelijk op hun stoel.

Daarna was de Turkse minister van Europese Zaken, Egemen Bagis, aan de beurt. ‘Geachte voorzitter van de PEN,’ begon hij zijn verhaal. ‘Waar woont u ook alweer? Als ik het me goed herinner, komt u uit Canada, is het niet? Tja, als ik uw buren had, zou ik dezelfde hoogdravende woorden spreken over vrijheid van meningsuiting en literatuur. Dat is een luxe die u zich kunt permitteren. Hier in Turkije hebben wij te maken met een heel andere realiteit.’ Waarop een verhaal volgde dat erop neerkwam dat Turkije bedreigd werd door vrijwel alle buurlanden en genoodzaakt was de wet tegen het terrorisme op deze manier toe te passen.

Luid applaus van de voorste tien rijen. Daarachter bleef het stil. De boekenbeurs was begonnen.

Ook een aantal evenementen op de beurs, in de dagen erna, was politiek geladen. Bij voorbeeld het openbaar debat dat Kader Abdolah, een van de Nederlandse auteurs die op de beurs optraden, voerde met de Koerdische auteur Muhsin Kızılkaya over ‘Literature in other languages’. Abdolah vertelde enthousiast hoe hij was gaan schrijven in de taal van zijn nieuwe vaderland, hoe hij zich die met vallen en opstaan eigen had gemaakt. Kızılkaya reageerde wrevelig. Hij wilde schrijven in zijn eigen taal, eiste het recht op om te schrijven in het Koerdisch. Abdolah antwoordde dat hij daar begrip voor had, maar dat het wellicht een goed idee zou zijn om, als dat niet ging, in het Turks te schrijven – taal was in zijn ogen een werktuig, en als de ene schroevendraaier niet voorhanden is, moet je een andere vinden. Je zou haast spreken van een typisch Hollandse, pragmatische benadering.

Die zelfde houding zag je overigens in de speech van de Nederlandse consul tijdens de opening, die na veel vriendelijke woorden over het Nederlandse gastlandschap te hebben gesproken, toch ook nog even fijntjes de 17de-eeuwse filosoof Spinoza aanstipte, die in de tolerante Republiek vrijelijk zijn werk kon publiceren. Misschien niet helemaal waar, maar het was een niet mis te verstane boodschap.

Als de ene schroevendraaier niet voorhanden is, moet je een andere vinden.

Alle weblogs van Mireille Berman

Mireille Berman

Non-fictie specialist

buitenland

Non-fictie specialist

m.berman@letterenfonds.nl

lees meer