nieuws

In memoriam

Joost Zwagerman: in de stilte van het licht

9 september 2015

Het is een moeilijk te bevatten bericht: de zelfgekozen dood van Joost Zwagerman, gisteren in zijn woonplaats Haarlem. Moeilijk omdat hij de schrijver is van een groot en succesvol oeuvre, en deze week zijn nieuwe boek verschijnt. Omdat hij geliefd was door velen; vader van drie kinderen, partner van onze collega Maaike Pereboom. Maar vooral ook zo moeilijk omdat hij er al zo veel over geschreven had, over de zelfmoordpoging van zijn eigen vader, over zijn depressies. Zijn laatste roman Zes sterren (2002) heeft als thema: hoe verder te leven als een dierbare een einde maakt aan zijn leven.

Het oeuvre van Zwagerman bestaat uit tientallen boeken in vele genres: romans, verhalen, essays, gedichten en bloemlezingen. Vanaf zijn debuutroman De houdgreep (1986) is hij voortdurend een van de meest spraakmakende schrijvers van zijn generatie geweest, en een van de meest succesvolle: in totaal werden van zijn boeken meer dan 1,2 miljoen exemplaren verkocht. Zijn meest gelezen boeken zijn de romans Gimmick!, Vals licht en De buitenvrouw (van de laatste twee gingen elk 300.000 exemplaren over de toonbank).

Als dichter richtte Zwagerman met collega-dichters een literaire beweging op, De Maximalen, die het volgens hen ingeslapen poëzieklimaat van de jaren tachtig wakker wilde schudden. Terwijl die stroming in de literatuur een hevig maar kort bestaan had, schreef Zwagerman na zijn debuut nog acht poëziebundels, waarvan Roeshoofd hemelt (2005) bekroond werd met de Paul Snoek Poëzieprijs. Het laatste decennium richtte hij zich op essays, over kunstgeschiedenis en over Amerika. De tweedelige uitgave Americana is een ode van 1.200 pagina’s aan de cultuur van een land, door critici wel zijn magnum opus genoemd. Meest recent verschenen de dichtbundel Voor alles (2014) en, deze week, De stilte van het licht.

Niet alleen in Nederland, maar ook over de grenzen wordt Joost Zwagerman gelezen. Vertalingen van zijn werk zijn er in het Duits, Frans, Tsjechisch, Estisch en het Hongaars. Op stapel staan een Duitse vertaling van zijn boekenweekgeschenk Duel, en ook zijn de voorbereidingen in volle gang voor de in 2016 te verschijnen, door hem samengestelde The Penguin Book of Dutch Short Stories (een verkorte bewerking van zijn bloemlezing De Nederlandse en Vlaamse literatuur vanaf 1880 in 250 verhalen).

In 1996 reisde Zwagerman samen met een groep schrijvers, onder wie ook Rogi Wieg, naar een literair festival in Boedapest, georganiseerd door het toenmalige Nederlands Literair Productie- en Vertalingenfonds. Wieg, half-Hongaars, vond de reis een onderneming. En Zwagerman ontfermde zich over zijn vriend, die voor van alles bang was: het eventuele neerstorten van het vliegtuig, mannen van de douane, officiële recepties. Als iemand hier hulp nodig had was het Wieg, zo leek het; niets deed vermoeden dat zij beiden werden achtervolgd door dezelfde demonen.

Begin dit jaar schreef Zwagerman een artikel over Wieg in Het Parool: ‘Niet lang na mijn vaders suïcidepoging kwam Rogi in Amsterdam op de gesloten afdeling van het Sint Lucas Ziekenhuis terecht. Vanzelfsprekend zocht ik hem op. Tijdens dat bezoek bleek Rogi suïcidaal. Een nieuwe stroomstoot doortrok mijn leven. Het is, zacht gezegd, onrustbarend als je beste vriend zich van het leven wil beroven - en dit ook zo tegen je zegt. Ik had de indruk dat Rogi mij om goedkeuring vroeg. Telkens zei ik hem dat ik hem alles zou vergeven – maar vermoedelijk niet een geslaagde zelfmoord. Alleen al het feit dat ik hem niet kon en wilde missen, moest toch een reden zijn om in leven te blijven? Toch?’

Wieg liet zich echter, zoals bekend, niet weerhouden. En, naar nu blijkt, kon ook Zwagerman niet meer. Zijn literaire werk, dat een slotakkoord vindt in de essays van De stilte van het licht, blijkt met terugwerkende kracht hierom te draaien: het verlangen om er niet te zijn, waarbij kunst gezien moet worden als de uiting van protest tegen het het feit dat men er is. In de woorden van Zwagerman: ‘Ik stel me voor dat veel van de hier genoemde, getoonde, beschreven en besproken kunstwerken zijn ontsproten aan dit fundamentele en universele verlangen.’

cover De stilte van het licht